در قفس آرماتور یک تیر یا ستون، میلگردهای خمشدهای دیده میشوند که دور میلگردهای طولی قرار گرفتهاند. این قطعات، خاموت نام دارند و نقششان فراتر از کنار هم نگهداشتن آرماتورهاست؛ آنها در عملکرد مقاومتی عضو بتنی مشارکت میکنند.
در این مقاله، تعریف خاموت، کاربردها، انواع و نکات ساخت و انتخاب آن را بررسی میکنیم. از نظر هزینه نیز، قیمت میلگرد همراه با هزینه برش و خمکاری، بر مبلغ نهایی ساخت خاموت اثر میگذارد.
خاموت چیست؟
خاموت نوعی آرماتور عرضی است که معمولاً با خمکردن میلگرد ساخته میشود و پیرامون میلگردهای طولی تیر یا ستون قرار میگیرد. شکل آن میتواند متناسب با مقطع عضو و جزئیات طراحی، چهارگوش، حلقوی یا U شکل باشد.
میلگردهای طولی در امتداد عضو قرار دارند، درحالیکه خاموتها در مقاطع عرضی نصب میشوند. عبارت «میلگرد خاموت» نیز به میلگرد مصرفی برای ساخت این آرماتور اشاره دارد؛ خاموت نام یک جنس یا گرید مستقل فولاد نیست.

کاربرد خاموت در ساختوساز
کاربرد خاموت در تیر و ستون یکسان نیست. برای شناخت نقش آن، باید رفتار هر عضو زیر بار را جداگانه بررسی کرد.
تأمین مقاومت برشی تیرها
نیروی برشی میتواند باعث ایجاد ترکهای مورب در تیر بتنی شود. خاموتهایی که مسیر این ترکها را قطع میکنند، در انتقال نیرو میان دو طرف ترک و تأمین مقاومت برشی عضو مشارکت دارند. وجود آنها به معنی حذف کامل ترکهای برشی نیست.
محصورکردن بتن هسته ستون
در ستون تحت فشار، بتن تمایل به گسترش جانبی دارد. آرماتور عرضی با آرایش و مهار مناسب، این گسترش را محدود میکند و میتواند رفتار فشاری و قابلیت تغییرشکل بتن محصورشده را بهبود دهد.
بتن هسته، بخش داخلی محصور در آرماتور عرضی است و با پوشش بتنی بیرون آن تفاوت دارد.
مهار جانبی میلگردهای طولی
خاموتها و آرماتورهای عرضی مکمل، با ایجاد تکیهگاه جانبی، به محدودکردن کمانش میلگردهای طولی تحت فشار کمک میکنند.
این مهار در اعضای دارای الزامات لرزهای اهمیت ویژهای دارد و اثربخشی آن به نحوه دربرگرفتن و پشتیبانی از میلگردهای طولی وابسته است.
انواع خاموت
خاموتها بر اساس شکل و نحوه قرارگیری دستهبندی میشوند. در اصطلاح کارگاهی، آرماتور مارپیچ نیز گاهی خاموت فنری نامیده میشود، هرچند با خاموتهای جداگانه تفاوت دارد.
خاموت چهارگوش
این نوع به شکل مربع یا مستطیل ساخته میشود و در اعضای دارای مقطع متناسب با آن کاربرد دارد. در برخی مقاطع، علاوه بر خاموت پیرامونی، قطعات مکمل نیز برای مهار میلگردهای میانی به کار میروند.
آرماتور مارپیچ یا خاموت فنری
آرماتور مارپیچ بهصورت پیوسته دور میلگردهای طولی قرار میگیرد و در برخی ستونها و شمعهای بتنی استفاده میشود. قطر میلگرد، قطر مارپیچ و گام آن، یعنی فاصله دورهای متوالی، از مشخصات اصلی این آرایش هستند.
خاموت U شکل
خاموت U شکل دارای دو انتهای باز است که باید طبق جزئیات طراحی مهار شوند. کاربرد آن به وظیفه آرماتور عرضی و نحوه تکمیل آرایش بستگی دارد.
این شکل، جایگزین عمومی خاموت بسته نیست؛ بهویژه زمانی که محصورشدگی بتن یا الزامات لرزهای مطرح باشد.
چرا فاصله خاموتها در تیر و ستون یکسان نیست؟
فاصله خاموتها به نیروهای وارد بر عضو، ابعاد مقطع و الزامات طراحی بستگی دارد و ممکن است در طول یک تیر یا ستون تغییر کند. برای نمونه، در قابهای دارای الزامات لرزهای، برخی نواحی نزدیک اتصال تیر و ستون به آرماتور عرضی متراکمتری نیاز دارند.
نقشه اجرایی، فاصلهها و محدوده هر آرایش را مشخص میکند. تعداد قطعات باید از روی همین ناحیهبندی استخراج شود؛ بنابراین، نمیتوان یک فاصله ثابت را برای تمام اعضای ساختمان توصیه کرد.

ویژگیهای خاموت
کیفیت خاموت به مشخصات فولاد مصرفی و دقت ساخت وابسته است. هنگام بررسی قطعه آماده، این موارد اهمیت دارند:
- خواص مکانیکی و قابلیت خمکاری: میلگرد باید مشخصات موردنیاز پروژه را داشته باشد و شکلدهی آن مطابق الزامات مربوط انجام شود.
- دقت ابعادی: طول اضلاع، شکل گوشهها و ابعاد نهایی باید با نقشه ساخت هماهنگ باشند تا جانمایی آرماتورها و تأمین پوشش بتن مختل نشود.
- سلامت محل خمها: قطعات دارای ترک یا آسیب ظاهری باید پیش از نصب بررسی و تعیین تکلیف شوند.
فرآیند تولید خاموت
ساخت خاموت شامل آمادهسازی میلگرد، برش، شکلدهی و کنترل نهایی است. بسته به حجم کار و امکانات کارگاه، این مراحل با ابزار دستی، تجهیزات نیمهخودکار یا دستگاههای خودکار انجام میشوند.
آمادهسازی و تعیین طول برش
مشخصات قطعات از نقشه یا فهرست خم و برش استخراج میشود. طول میلگرد موردنیاز با درنظرگرفتن ابعاد قطعه، خمها و جزئیات انتهایی تعیین میشود؛ محاسبه محیط یک مربع یا مستطیل بهتنهایی کافی نیست.
برش و خمکاری
میلگرد به طول تعیینشده بریده و با تجهیزات مناسب شکل داده میشود. قطر داخلی خم و ترتیب عملیات باید امکان دستیابی به شکل موردنظر را فراهم کنند.
در تولید تعداد زیاد، بررسی نمونه اولیه پیش از ادامه کار به شناسایی خطاهای تنظیم دستگاه و جلوگیری از تکرار آنها کمک میکند.
کنترل و تفکیک قطعات
پس از ساخت، قطعات با مشخصات سفارش مقایسه و بر اساس ابعاد و محل مصرف دستهبندی میشوند. مشخصبودن مقصد هر دسته، احتمال استفاده اشتباه از خاموتهای مشابه در تیرها و ستونهای مختلف را کاهش میدهد.

انتخاب خاموت مناسب
انتخاب خاموت برای ساختمان باید بر اساس نقشه و مشخصات فنی پروژه انجام شود. اطلاعات اصلی موردنیاز برای سفارش عبارتاند از:
- قطر و گرید میلگرد
- شکل و ابعاد قطعه
- جزئیات خم و مهار انتها
- تعداد قطعات موردنیاز
در سفارش خاموت آماده، مبنای اندازهگیری ابعاد را نیز مشخص کنید؛ اندازه بیرونی، داخلی و اندازه روی محور میلگرد یکسان نیستند و ابهام در آنها میتواند به خطای ساخت منجر شود.
پیش از بتنریزی، مهار انتها، تأمین پوشش بتن با فاصلهنگهدار مناسب و تثبیت آرماتورها کنترل میشوند. هرگونه تغییر در مشخصات تعیینشده نیز به بررسی و تأیید مسئول فنی پروژه نیاز دارد.
برای بررسی مشخصات و شرایط تأمین میلگرد موردنیاز ساخت خاموت، میتوانید با کارشناسان فولاد حامیران در ارتباط باشید.









