سازه نگهبان برای حفظ پایداری جداره های گود و کنترل تغییرشکل خاک در زمان گودبرداری اجرا می شود. در برخی روش های پایدارسازی، از مقاطع فولادی مانند تیرآهن و ناودانی برای ساخت اعضای مهاربندی استفاده می شود؛ بنابراین سازه نگهبان با ناودانی، روش مستقلی از گودبرداری نیست، بلکه به استفاده از این مقطع در اجزای سازه نگهبان اشاره دارد. در چنین پروژه هایی، مقدار و وزن مقاطع مصرفی و قیمت ناودانی بر برآورد هزینه مصالح تأثیر می گذارند. البته انتخاب نوع و ابعاد مقاطع باید براساس محاسبات سازه ای و شرایط زمین انجام شود. در ادامه، کاربرد، انواع و روش های اجرای سازه نگهبان بررسی می شود.
آشنایی با سازه نگهبان
سازه نگهبان مجموعه ای از اعضای سازه ای است که برای پایدارسازی جداره های گود و کنترل فشار جانبی خاک به کار می رود. طراحی و اجرای این سازه ها به شرایط زمین، عمق گودبرداری، وضعیت ساختمان های مجاور و میزان بارهای وارد بر جداره بستگی دارد.
برای انتخاب روش مناسب، شناخت ویژگی های خاک، سطح آب زیرزمینی و شرایط سازه های اطراف ضروری است. در بسیاری از پروژه های شهری، کنترل تغییرشکل خاک به اندازه جلوگیری از ریزش جداره اهمیت دارد؛ زیرا جابه جایی بیش از حد خاک می تواند باعث نشست یا آسیب به ساختمان ها و تأسیسات مجاور شود.
در اجرای بعضی از سازه های نگهبان، از اعضای فولادی شامل تیرآهن، ناودانی و مقاطع دیگر استفاده می شود. این اعضا باتوجه به نوع سیستم، می توانند در ساخت خرپا، پشت بند یا مهارهای فشاری به کار روند. نوع مقطع و نحوه اتصال آن باید متناسب با نیروهای وارد بر سازه و جزئیات اجرایی تعیین شود.
البته کاربرد ناودانی در ساخت بادبند با ناودانی با استفاده از آن در سازه نگهبان گود متفاوت است. بادبند در ساختمان برای مقاومت در برابر نیروهای جانبی به کار می رود، اما سازه نگهبان وظیفه کنترل فشار خاک و پایدارسازی جداره گود را بر عهده دارد.
کاربرد سازه نگهبان
مهم ترین کاربرد سازه نگهبان، تأمین پایداری گود و کاهش خطرات ناشی از حرکت خاک در عملیات ساختمانی است. در گودبرداری هایی که پایداری طبیعی جداره ها کافی نیست، استفاده از سیستم پایدارسازی مناسب ضرورت پیدا می کند.
مهم ترین خطراتی که اجرای صحیح سازه نگهبان می تواند در کنترل آن ها مؤثر باشد، عبارت اند از:
- ریزش یا نشست خاک: عدم استفاده از سازههای نگهبان ممکن است باعث ریزش خاک در اطراف گود شود که میتواند علاوه بر آسیب به محیط زیست، خطرات جدی برای افراد حاضر در محل را ایجاد کند.
- آسیب به افراد و ساختمانهای اطراف: در صورت عدم استفاده از این سازهها، افراد در محدوده نزدیک و ساختمانهای اطراف ممکن است به آسیبهای جدی و حتی خطرات جانی وارد شوند.
- آسیب به لولهکشیها و زیرساختهای زیرزمینی: عدم استفاده از سازههای نگهبان میتواند باعث خرابی یا آسیب به لولهکشیها و زیرساختهای زیرزمینی شود که برای تعمیرات نیاز به هزینههای زیادی دارد.
- هزینههای بعدی و تأخیرها: عدم استفاده از این سازهها ممکن است به هزینهها و تأخیرهای بعدی در پروژه منجر شود که میتواند برنامهریزی و مدیریت پروژه را تحت تأثیر قرار دهد.
- رانش جاده و خسارات به سطوح پایینتر: در صورت وجود گود بدون سازه نگهبان، رانش خاک و آسیب به سطوح پایینتر از جمله جادهها و ساختمانها امکانپذیر است که ممکن است خطرات جدی برای اطرافیان و کاربران این مکانها ایجاد کند.
میزان اثربخشی سازه نگهبان به انتخاب روش مناسب، طراحی مهندسی، کیفیت اجرا و پایش وضعیت گود بستگی دارد.
انواع سازه نگهبان
روش های مختلفی برای پایدارسازی جداره های گود وجود دارد که انتخاب آن ها به مشخصات خاک، عمق گودبرداری، شرایط آب زیرزمینی و محدودیت های اجرایی بستگی دارد.
از روش های متداول می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سازه نگهبان به روش خرپایی
- سازه نگهبان به روش مهار متقابل
- سازه نگهبان به روش نیلینگ یا میخ کوبی خاک
- سازه نگهبان به روش انکراژ
- سازه نگهبان به روش شمع درجا
- سازه نگهبان به روش سپرکوبی
تفاوت اصلی این روش ها در نحوه انتقال نیرو، نوع اعضای نگهدارنده و شیوه اجرای عملیات پایدارسازی است.
سازه نگهبان خرپایی
در روش خرپایی، از مجموعه ای از اعضای فولادی قائم، مایل و افقی برای پشتیبانی از جداره گود استفاده می شود. این اعضا با آرایش مناسب به یکدیگر متصل می شوند تا نیروهای جانبی خاک را به بخش های مقاوم سیستم منتقل کنند.
اعضای خرپا معمولاً به صورت مرحله ای و هماهنگ با عملیات خاک برداری نصب می شوند. در این روش، نحوه اتصال اعضا، تأمین تکیه گاه مناسب و کنترل تغییرشکل سازه اهمیت زیادی دارد.
در ساخت اجزای خرپایی ممکن است از مقاطع فولادی مختلف، از جمله تیرآهن و ناودانی استفاده شود. انتخاب مقطع به نیروهای طراحی، طول اعضا و شرایط اتصال بستگی دارد.
مزایای سازه نگهبان خرپایی
روش خرپایی یکی از روش های متداول پایدارسازی گود است که در آن از اعضای فولادی برای ایجاد یک سیستم نگهدارنده استفاده می شود. برخی مزایای این روش عبارت اند از:
- امکان استفاده از تجهیزات اجرایی متداول و عدم نیاز به برخی دستگاه های تخصصی حفاری مهار
- قابلیت استفاده مجدد از بعضی اعضای فولادی پس از جمع آوری، در صورت تأیید وضعیت آن ها
- امکان اجرا در برخی گودبرداری های شهری
- انعطاف در طراحی و آرایش اعضا متناسب با هندسه گود
- امکان اجرا بدون ورود مهارها به زمین ملک مجاور در بعضی شرایط طراحی
این مزایا به شرایط پروژه وابسته اند و نمی توان آن ها را به همه روش های سازه نگهبان تعمیم داد.
معایب سازه نگهبان خرپایی
با وجود کاربرد گسترده روش خرپایی، اجرای آن محدودیت هایی نیز دارد:
- اشغال بخشی از فضای داخل گود توسط اعضای خرپا
- محدودشدن مسیر حرکت ماشین آلات خاک برداری
- دشوارشدن عملیات اجرایی در گودهای کم عرض
- احتمال نیاز به خاک برداری موضعی یا دستی در اطراف اعضای سازه
- افزایش مصرف مصالح و پیچیدگی اجرا در بعضی گودهای عمیق
- احتمال طولانی ترشدن عملیات در مقایسه با برخی روش های دیگر، بسته به شرایط پروژه
انتخاب سازه خرپایی باید با بررسی عمق و عرض گود، شرایط همجواری، هزینه اجرا و امکان استقرار اعضای سازه انجام شود.
سازه نگهبان به روش مهار متقابل
در روش مهار متقابل، از اعضای فشاری برای انتقال نیرو میان جداره های مقابل گود استفاده می شود. این اعضا معمولاً به پشت بندهای نصب شده در امتداد دیواره متصل می شوند و به کنترل جابه جایی جانبی آن ها کمک می کنند.
این روش می تواند در گودهایی که امکان استقرار مهار میان دو جداره وجود دارد، کاربرد داشته باشد. بااین حال، اعضای مهار بخشی از فضای داخل گود را اشغال می کنند و ممکن است حرکت تجهیزات و اجرای سازه اصلی را محدود کنند.
در طراحی این سیستم، کنترل ظرفیت فشاری اعضا، احتمال کمانش، اتصالات و تغییرشکل جداره ها ضروری است.
سازه نگهبان به روش نیلینگ
نیلینگ یا میخ کوبی خاک روشی برای پایدارسازی جداره های گود است که در آن از میله های فولادی برای مسلح کردن توده خاک استفاده می شود.
در اجرای متداول این روش، ابتدا خاک برداری به صورت مرحله ای انجام می شود. سپس گمانه هایی در جداره حفر شده و میله های فولادی درون آن ها قرار می گیرند. فضای اطراف میله ها معمولاً با دوغاب سیمان پر می شود و سطح جداره نیز با پوشش مناسب، مانند بتن پاششی مسلح، محافظت می شود.
در نیلینگ متعارف، میله های فولادی پیش تنیده نیستند و با ایجاد تغییرشکل نسبی در خاک، نیرو در آن ها بسیج می شود. به همین دلیل، عملکرد این سیستم با مهارهای پیش تنیده در روش انکراژ تفاوت دارد.
سازه نگهبان به روش انکراژ
انکراژ یا مهارگذاری با استفاده از مهارهای کششی اجرا می شود که بخشی از طول آن ها در توده مقاوم زمین تثبیت شده است.
در این روش، پس از حفاری گمانه و نصب عضو کششی، بخش مهاری با تزریق دوغاب در زمین تثبیت می شود. پس از رسیدن دوغاب به مقاومت موردنیاز، مهار مطابق مشخصات طرح کشیده و قفل می شود تا نیروی پیش تنیدگی لازم به سیستم نگهدارنده منتقل شود.
استفاده از انکراژ می تواند به کنترل تغییرشکل جداره کمک کند، اما اجرای آن به شرایط زمین، امکان حفاری در محدوده پشت گود و محدودیت های املاک مجاور وابسته است.
سازه نگهبان به روش شمع
در روش شمع، از اعضای قائم بتنی یا فولادی برای نگهداری جداره گود استفاده می شود. این اعضا می توانند پیش از شروع خاک برداری اجرا شوند و باتوجه به نوع سیستم، به صورت طره ای یا همراه با مهارهای جانبی عمل کنند.
شمع های بتنی درجا معمولاً با حفاری و بتن ریزی در محل ساخته می شوند. فاصله شمع ها، قطر یا ابعاد آن ها، عمق گیرداری و نیاز به مهاربندی براساس طراحی ژئوتکنیکی تعیین می شود.
این روش در شرایط مختلف خاک قابل بررسی است؛ بااین حال، اجرای شمع به تنهایی لزوماً مانع عبور آب یا ریزش خاک از فاصله میان اعضا نمی شود و ممکن است به تمهیدات تکمیلی نیاز داشته باشد.
سازه نگهبان به روش سپر کوبی
سپرکوبی روشی برای ایجاد دیواره نگهدارنده با استفاده از سپرهای متصل به یکدیگر است. این سپرها معمولاً از جنس فولاد هستند و با روش اجرایی متناسب با شرایط زمین در محل نصب می شوند.
پس از اجرای دیواره، عملیات خاک برداری طبق مراحل طراحی انجام می شود. در صورت نیاز، پشت بندها و مهارهای جانبی نیز برای کنترل نیروها و تغییرشکل دیواره نصب می شوند.
کاربرد این روش به عواملی مانند جنس خاک، عمق موردنیاز، سطح آب زیرزمینی و محدودیت ارتعاش و صدا در محیط اطراف بستگی دارد.
استانداردهای بین المللی سازه های نگهبان
طراحی و اجرای سازه های نگهبان باید بر پایه ضوابط ژئوتکنیکی، الزامات ایمنی و شرایط اختصاصی پروژه انجام شود. در ایران، مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان با عنوان «ژئوتکنیک و مهندسی پی» از مراجع اصلی مرتبط با گودبرداری، پایش و طراحی سازه های نگهبان است. الزامات ایمنی عملیات ساختمانی نیز باید براساس مقررات مربوط رعایت شوند.
در منابع بین المللی، اسناد زیر به جنبه های مختلف طراحی و ایمنی گودبرداری می پردازند:
- BS 8002: راهنمای طراحی و اجرای سازه های نگهدارنده خاک.
- Eurocode 7 (EN 1997): اصول طراحی ژئوتکنیکی سازه ها.
- DIN 4124: ضوابط مرتبط با گودها، ترانشه ها، شیب بندی و سیستم های نگهدارنده.
- OSHA 1926.651 و 1926.652: الزامات ایمنی عملیات گودبرداری و سیستم های حفاظتی در مقررات ایالات متحده.
این اسناد دامنه کاربرد یکسانی ندارند و مراجع خارجی، جایگزین ضوابط لازم الاجرا در ایران نیستند. انتخاب مرجع طراحی باید مطابق مقررات حاکم و الزامات پروژه صورت گیرد.
اهمیت و چالش های طراحی سازه های نگهبان در گودبرداری
طراحی سازه نگهبان تنها به انتخاب مقاطع فولادی یا روش اجرا محدود نمی شود. شرایط خاک، فشار جانبی زمین، سطح آب زیرزمینی، سربار ساختمان های مجاور و تغییرشکل های مجاز از عوامل تعیین کننده در عملکرد این سازه ها هستند.
در پروژه های شهری، محدودیت فضای کار و نزدیکی ساختمان ها و تأسیسات زیرزمینی می تواند انتخاب روش پایدارسازی را دشوارتر کند. از طرف دیگر، روش هایی که اجرای ساده تری دارند، لزوماً برای تمام عمق ها و شرایط زمین مناسب نیستند.
در سازه های نگهبان فولادی، انتخاب ناودانی، تیرآهن یا سایر مقاطع باید براساس نتایج طراحی انجام شود و قیمت مصالح تنها یکی از عوامل برآورد هزینه پروژه است. رعایت ضوابط فنی، اجرای مرحله ای و پایش تغییرشکل های گود نقش مهمی در کاهش خطرات عملیات گودبرداری دارد.









